Trước áp lực nhu cầu năng lượng gia tăng và mục tiêu phát triển kinh tế nhanh, Việt Nam đang đứng trước yêu cầu đẩy mạnh chuyển dịch sang năng lượng sạch. Tuy nhiên, tiềm năng điện gió, điện mặt trời và các nguồn năng lượng mới chỉ có thể trở thành động lực tăng trưởng khi những điểm nghẽn về cơ chế, vốn, công nghệ và hạ tầng được tháo gỡ đồng bộ.
TS. Mai Duy Thiện, Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam (VCEA), Tổng Biên tập Tạp chí Năng lượng Sạch Việt Nam.
Nhu cầu năng lượng tăng, áp lực chuyển dịch ngày càng lớn
Năng lượng không chỉ là đầu vào thiết yếu của sản xuất và đời sống mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, khả năng thu hút đầu tư và chất lượng tăng trưởng kinh tế. Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao, chuyển đổi số và phát triển bền vững, bảo đảm nguồn cung năng lượng ổn định, có chi phí hợp lý và giảm phát thải trở thành yêu cầu cấp thiết.
Tại Diễn đàn “Năng lượng sạch cho kỷ nguyên tăng trưởng mới”, tổ chức chiều 27/10 tại Hà Nội, các nhà quản lý, chuyên gia và doanh nghiệp đã tập trung thảo luận giải pháp phát triển năng lượng sạch, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và hoàn thiện cơ chế thị trường.
Theo số liệu được đại diện Viện Năng lượng, Bộ Công Thương chia sẻ tại diễn đàn, giai đoạn 2016–2025, sản lượng điện thương phẩm của Việt Nam tăng bình quân 7,6% mỗi năm, trong khi công suất cực đại tăng 6,9%. Năm 2025, điện thương phẩm đạt khoảng 288 tỷ kWh, công suất cực đại khoảng 54 GW.
Những con số này phản ánh áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống năng lượng khi hoạt động sản xuất, công nghiệp hóa và các lĩnh vực tiêu thụ điện lớn tiếp tục phát triển. Sự mở rộng của trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và giao thông điện hóa cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về khả năng cung ứng điện ổn định.
PGS.TS Phạm Hoàng Lương, giảng viên cao cấp Đại học Bách khoa Hà Nội, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Sạch Việt Nam, nhận định nếu Việt Nam hướng tới tăng trưởng GDP 10%, nhu cầu năng lượng và điện có thể phải tăng từ 10% trở lên. Đây là thách thức đáng kể trong giai đoạn đến năm 2030.
Theo ông, giải pháp căn cơ không chỉ là tăng nguồn cung mà còn phải thay đổi cơ cấu kinh tế, chuyển từ những ngành tiêu thụ nhiều năng lượng sang các ngành tạo giá trị gia tăng cao hơn nhưng sử dụng năng lượng hiệu quả hơn. Nếu nền kinh tế tiếp tục phụ thuộc vào các lĩnh vực tiêu tốn nhiều năng lượng, áp lực về điện và phát thải sẽ ngày càng lớn.
Tiềm năng lớn nhưng cần đồng bộ hạ tầng và công nghệ
Việt Nam có điều kiện phát triển nhiều nguồn năng lượng sạch, gồm điện mặt trời, điện gió trên bờ, điện gió ngoài khơi, sinh khối và điện từ chất thải rắn.
Theo các kịch bản quy hoạch được trình bày tại diễn đàn, đến năm 2030, công suất điện mặt trời có thể đạt khoảng 46.459–73.416 MW; điện gió trên bờ và gần bờ đạt 26.066–38.029 MW; điện gió ngoài khơi đạt 6.000–17.032 MW.
Tuy nhiên, tiềm năng tài nguyên không đồng nghĩa với khả năng đưa ngay nguồn điện vào vận hành. Việc phát triển năng lượng tái tạo cần đi kèm hệ thống truyền tải, phân phối, lưu trữ và điều độ phù hợp. Nếu hạ tầng không theo kịp tốc độ phát triển nguồn điện, hiệu quả khai thác sẽ bị hạn chế.
TS Mai Duy Thiện, Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Sạch Việt Nam, Tổng Biên tập Tạp chí Năng lượng Sạch Việt Nam, nhấn mạnh phát triển năng lượng sạch không thể chỉ dựa vào việc gia tăng công suất nguồn điện. Cần có cách tiếp cận tổng thể, kết nối quy hoạch, nguồn phát, truyền tải, phân phối, lưu trữ, quản lý nhu cầu, thị trường và cơ chế tài chính.
Theo ông, lưới điện thông minh, công nghệ lưu trữ, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn có thể góp phần tối ưu hóa vận hành hệ thống, nâng cao khả năng tích hợp các nguồn năng lượng sạch. Cùng với đó, việc đa dạng hóa nguồn vốn, tăng tính minh bạch trong đầu tư và thúc đẩy sự tham gia của khu vực tư nhân có ý nghĩa quan trọng.
Một vấn đề khác là phát triển các công nghệ năng lượng mới. Đối với hydrogen xanh, Việt Nam có lợi thế về tiềm năng năng lượng tái tạo và vị trí địa lý gần các thị trường nhập khẩu lớn như Nhật Bản, Hàn Quốc và Liên minh châu Âu. Dù vậy, theo PGS.TS Phạm Hoàng Lương, hydrogen xanh hiện có giá cao gấp 2,5–4,5 lần hydrogen truyền thống, khiến việc tìm kiếm khách hàng bao tiêu và huy động vốn cho dự án gặp khó khăn.
Việt Nam cũng cần hoàn thiện khung pháp lý, tiêu chuẩn chứng nhận hydrogen sạch và hạ tầng lưu trữ, vận chuyển. Đối với hệ thống pin lưu trữ năng lượng, doanh nghiệp mong muốn có cơ chế doanh thu rõ ràng, nguồn tín dụng dài hạn và các tiêu chuẩn an toàn phù hợp.
Những vấn đề này cho thấy chuyển dịch năng lượng không chỉ là câu chuyện của ngành điện mà còn liên quan đến năng lực công nghệ, thị trường vốn và khả năng phối hợp giữa các cơ quan quản lý, nhà khoa học và doanh nghiệp.
PGS.TS Phạm Hoàng Lương, giảng viên cao cấp Đại học Bách khoa Hà Nội, Phó Chủ tịch VCEA chia sẻ tại Diễn đàn.
Hoàn thiện cơ chế để chuyển tiềm năng thành động lực tăng trưởng
Từ góc độ kinh tế, TS Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ, cho rằng cần nhìn nhận vấn đề năng lượng trong mối liên hệ với khả năng chống chịu của nền kinh tế trước những biến động địa chính trị và đứt gãy chuỗi cung ứng.
Theo ông, chuyển đổi sang năng lượng sạch cần có lộ trình phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế và bảo đảm đời sống. Quá trình này phải tính đến năng lực tiếp thu, làm chủ công nghệ, khả năng huy động đối tác và những vướng mắc trong thực thi quy hoạch.
Định hướng này cũng phù hợp với Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Nghị quyết đặt mục tiêu phát triển hệ thống năng lượng đồng bộ, hiện đại, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, thúc đẩy năng lượng tái tạo và khuyến khích khu vực tư nhân tham gia đầu tư.
Theo các mục tiêu được nêu trong nghị quyết, đến năm 2030, tỷ lệ năng lượng tái tạo trong tổng cung năng lượng sơ cấp dự kiến đạt khoảng 25–30%; mức tiết kiệm năng lượng so với kịch bản phát triển bình thường đạt khoảng 8–10%. Đây là những định hướng quan trọng nhằm đồng thời bảo đảm an ninh năng lượng và giảm phát thải.
Đối với doanh nghiệp, năng lượng sạch ngày càng gắn chặt với khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Khi các thị trường quốc tế quan tâm nhiều hơn đến tiêu chuẩn môi trường, phát thải carbon và trách nhiệm trong sản xuất, việc tiếp cận nguồn điện sạch sẽ trở thành một lợi thế cạnh tranh đáng kể.
Tuy nhiên, để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư, cần có chính sách ổn định, cơ chế giá và mua bán điện minh bạch, khả năng tiếp cận vốn dài hạn cùng các quy định rõ ràng về lưu trữ và sử dụng năng lượng. Việc phát triển công nghiệp sản xuất thiết bị năng lượng trong nước cũng giúp tăng khả năng tự chủ, tạo thêm việc làm và mở rộng cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.
Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, năng lượng sạch cần được xem là một cấu phần của mô hình tăng trưởng mới, thay vì chỉ là nhiệm vụ riêng của ngành điện. Đầu tư vào nguồn điện tái tạo phải đi cùng đổi mới công nghệ, nâng cấp lưới điện, sử dụng năng lượng tiết kiệm và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.
Từ những vấn đề được đặt ra tại diễn đàn, có thể thấy thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở việc Việt Nam có bao nhiêu tiềm năng năng lượng sạch, mà là khả năng chuyển hóa tiềm năng đó thành những dự án khả thi, vận hành hiệu quả và tạo ra giá trị kinh tế thực chất.
Hoàn thiện thể chế, huy động nguồn vốn, phát triển hạ tầng và nâng cao năng lực công nghệ sẽ là những điều kiện quyết định để năng lượng sạch trở thành động lực tăng trưởng xanh, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn tới.
PV.
